Mỗi độ cuối năm, xưởng của chúng tôi lại đón kha khá gia đình tìm đến hỏi chuyện cải táng. Câu hỏi họ đặt ra đầu tiên thường là làm sao để chọn được ngày cải táng mộ phần cho đúng. Và đây cũng là chỗ người ta dễ sai nhất. Có nhà lấy luôn ngày đã xem để động thổ xây mộ đem dùng cho lễ cải táng, mà hai việc này khác nhau hoàn toàn. Bài viết này đi qua từng bước một, dựa trên những việc mình đã làm và đã thấy trong nhiều năm dựng lăng mộ đá khắp miền Bắc.
Cải táng khác xây mới: vì sao không dùng chung một cách chọn ngày?
Xây mộ mới là dựng một chỗ nằm từ đầu, gồm đá, nền móng và toàn bộ công trình. Cải táng thì khác: là lấy hài cốt từ nơi cũ rồi đưa sang phần mộ mới. Nói cho dễ hình dung, xây mới giống như làm nhà mới cho chính mình, còn cải táng giống như dọn nhà cho người thân đã đi xa. Vì vậy người xưa thường tách riêng hai việc này, và mình cũng khuyên các gia đình làm như thế.
Có một trường hợp mình nhớ rất rõ. Một gia đình đã xem ngày kỹ lưỡng, rồi đem đúng ngày đó làm lễ cải táng vì nghĩ ngày tốt thì dùng chung được. Đến lúc làm lễ, trưởng tộc mới nhận ra tuổi mình không hợp với ngày ấy. Kế hoạch phải dời lại, tốn thêm công sức lẫn tiền bạc, và cả họ thì mất vui suốt mấy hôm liền.
Trước khi mở lịch, bạn nên xác định rõ mình đang làm việc gì. Hai việc này có mục đích và thứ tự khác nhau:
- Xây mộ mới: chọn ngày khởi công và mở đất.
- Cải táng: chọn ngày đưa hài cốt về nơi an nghỉ mới.
Bước 1: Xác định tuổi trưởng tộc làm chủ lễ
Người đứng ra chủ trì lễ cải táng thường là trưởng tộc, hoặc người đại diện có vai vế trong họ. Theo quan niệm dân gian, tuổi của người chủ lễ là gốc để đối chiếu ngày, vì họ là người thay mặt con cháu báo cáo với tổ tiên. Mình thấy đây là bước quan trọng nhất, và cũng là bước hay bị làm qua loa.
Bạn nên ghi lại năm sinh âm lịch và can chi của người này. Lấy ví dụ người sinh năm Giáp Tý thì cần đối chiếu cả can lẫn chi, chứ chỉ nhớ con giáp Tý là chưa đủ. Khi xem ngày, can chi mới là thứ dùng để đối chiếu, và đây đúng là chỗ nhiều người nhầm lẫn rồi chọn sai ngày.
Cũng có khi trưởng tộc đã cao tuổi, không tiện đứng ra làm chủ lễ. Lúc đó nên chọn người con trai cả hoặc một người có uy tín trong họ. Điều cốt lõi là phải thống nhất với cả họ trước khi chốt ngày. Nếu bỏ qua bước này, về sau có người không đồng ý rồi lại phải bàn lại từ đầu, mất thời gian hơn nhiều.
Bước 2: Chọn tháng và tránh các tháng kỵ theo dân gian
Chọn tháng là bước lọc đầu tiên, và cũng là bước hay bị bỏ qua nhất. Ở miền Bắc, nhiều nơi ưu tiên làm sau tiết Thanh Minh, bởi đây là lúc con cháu thường đi viếng mộ và dễ thu xếp thời gian về quê. Có dòng họ còn có lịch cúng tổ riêng, nên bạn nên đối chiếu lịch đó trước tiên.
Ngược lại, hãy tránh tháng trùng với ngày giỗ lớn của dòng họ. Làm cải táng đúng ngày giỗ tổ dễ khiến người lớn tuổi buồn lòng, và có thể bị xem là thiếu tôn kính. Theo tập quán dân gian, tháng 7 âm lịch được coi là tháng cô hồn, nên nhiều nhà kiêng hẳn việc động đến mộ phần trong tháng này.
Nếu chưa chắc, hãy nhờ người am hiểu lịch cổ truyền của địa phương. Mỗi làng thường có lệ riêng, và các cụ cao tuổi trong làng là người nắm rõ nhất. Mình đã nhiều lần phải hỏi lại các cụ trước khi nhận đơn hàng ở một số vùng, vì cách tính của mỗi nơi không hoàn toàn giống nhau.
Bước 3: Đối chiếu ngày hợp tuổi và tránh ngày xung khắc
Ở bước này, ngày được chọn cần có can chi tương hợp với tuổi trưởng tộc. Đồng thời phải tránh ngày xung với tuổi người đã mất, vì quan niệm cho rằng xung khắc sẽ khiến hai bên khó được yên ổn. Đây là phần đòi hỏi tra cứu kỹ nhất trong cả quy trình.
Lịch vạn niên thường đánh dấu sẵn các ngày tam nương và ngày hắc đạo, là những ngày người xưa hay kiêng làm việc lớn. Bạn không cần thuộc lòng. Chỉ cần mở lịch, tra từng ngày và loại những ngày này khỏi danh sách.
Sau khi lọc xong, hãy ghi lại hai đến ba ngày ứng viên để so sánh. Đừng vội chốt ngay ngày đầu tiên tìm được. Có khi ngày thứ hai lại khớp với lịch làm việc của con cháu hơn, và việc đi lại cũng thuận tiện hơn nhiều.
Bước 4: Lựa chọn giờ thuận tiện trong ngày
Trong các nghi thức cổ truyền, giờ hoàng đạo thường được ưu tiên. Đây là khoảng thời gian trong ngày được coi là tốt, và bạn tra được trong lịch vạn niên. Mỗi ngày thường có vài khung giờ hoàng đạo, nên bạn có thể chọn khung nào thuận tiện nhất cho gia đình mình.
Có hai điều cần tránh. Thứ nhất là giờ trùng với giờ mất của người đã khuất. Thứ hai là giờ xung khắc với tuổi trưởng tộc. Đây là hai kiêng kỵ được nhiều nhà tuân thủ nhất, nên đừng bỏ qua.
Đừng quên yếu tố thực tế. Thời gian di chuyển hài cốt, thời tiết và sức khỏe của người cao tuổi đều quan trọng. Một khung giờ đẹp trên giấy nhưng trời mưa to hoặc đường đi khó thì nên dời sang giờ khác. Chúng tôi từng gặp trường hợp phải dời cả buổi lễ chỉ vì một cơn mưa lớn bất chợt, và cả nhà đều đồng ý việc dời là đúng.
Ngày và tháng thường được cân nhắc khi cải táng
Bảng dưới đây tổng hợp theo tập quán dân gian ở nhiều vùng miền Bắc. Đây chỉ là tham khảo để bạn hình dung, không thể thay thế việc đối chiếu với lịch riêng của từng dòng họ.
| Nhóm | Nội dung cân nhắc |
|---|---|
| Tháng nên ưu tiên | Sau Thanh Minh, tháng 2 và tháng 8 âm lịch |
| Tháng nên tránh | Tháng có ngày giỗ lớn trong dòng họ, tháng 7 âm lịch (tháng cô hồn) |
| Ngày nên tránh | Ngày rằm, mồng một nếu trùng ngày cúng dòng họ, ngày tam nương |
Phần ngày nên tránh có điều kiện “nếu trùng” là có lý do. Rằm và mồng một vốn là ngày cúng thường lệ, chỉ khi trùng với lễ của dòng họ thì mới cần kiêng.
Chuẩn bị lễ vật và nghi thức trong ngày cải táng
Lễ vật thường gồm hương, đèn, hoa tươi, trầu cau, rượu và vàng mã. Mỗi vùng có tập quán riêng, từ số lượng đến cách bày biện. Trước khi sắm, hãy hỏi những người lớn tuổi trong làng để không bị thiếu hoặc thừa, vì thừa thiếu đều khiến buổi lễ mất vẻ trang trọng.
Trước khi khai quật, con cháu cần thắp hương báo cáo với tổ tiên về việc sắp làm. Nhiều người coi nhẹ phần này, nhưng đây là bước giữ đúng lễ nghĩa. Thường người chủ lễ đọc vài lời ngắn, nói rõ lý do và mong tổ tiên phù hộ cho việc cải táng suôn sẻ.
Trong lúc di chuyển hài cốt, cần giữ trật tự và không ồn ào. Mình từng chứng kiến một lần cả nhóm nói cười lớn khi khiêng hài cốt, và cả họ phải làm lại nghi thức từ đầu. Chi tiết nhỏ nhưng ai cũng nên lưu ý.
Những sai lầm hay gặp khi chọn ngày cải táng
Sai lầm đầu tiên là lấy nguyên ngày động thổ xây mộ mà không xét lại tuổi trưởng tộc, như đã nói ở phần đầu. Lỗi thứ hai là chọn ngày quá gấp, khiến nghĩa trang và các thủ tục chưa kịp chuẩn bị. Gia đình phải chạy đôn chạy đáo vào phút chót, rất mệt và dễ sai sót.
Lỗi thứ ba ít được nhắc tới hơn: không thống nhất với các thành viên trong họ trước khi quyết định. Nếu một người anh em ở xa không đồng ý với ngày đã chọn, công việc về sau sẽ khó khăn hơn nhiều. Hãy báo trước và lắng nghe ý kiến của cả họ, đừng để đến ngày làm mới phát sinh tranh cãi.
Sau cải táng: kiểm tra và hoàn thiện phần mộ mới
Trước khi đặt hài cốt vào, bạn nên kiểm tra độ vững chắc và khả năng thoát nước của phần mộ mới. Nước đọng lâu ngày sẽ làm hư hại công trình, nên đây là chỗ cần để ý kỹ. Với mộ đá tự nhiên, hãy kiểm tra các mạch ghép để đảm bảo kín khít. Nếu muốn tìm hiểu thêm về tiêu chí chọn đá và hoa văn cho phần mộ, bạn có thể đọc cách chọn hoa văn chạm khắc cổng đá chuẩn miền Bắc. Về loại đá, mình cũng đã viết riêng trong đá xanh rêu có mấy loại và cách chọn đúng công trình.
Sau khi đã an vị, hãy sắp xếp lại lư hương, bia và các hạng mục theo đúng vị trí đã định. Lệch vài phân thường không ảnh hưởng nhiều, nhưng làm đúng ngay từ đầu thì về sau đỡ phải sửa lại. Kích thước các hạng mục cũng nên đối chiếu theo quy chuẩn truyền thống, bạn có thể tham khảo thêm kích thước mộ đá chuẩn phong thủy theo thước Lỗ Ban.
Đừng quên ghi chép lại ngày cải táng. Nhiều dòng họ ghi vào sổ tộc hoặc khắc lên bia, để các đời sau biết và cúng giỗ đúng ngày. Việc nhỏ này giữ được mạch nối cho cả họ qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Cải táng có bắt buộc phải chọn ngày theo tuổi trưởng tộc không?
Đây là quan niệm dân gian chứ không phải quy định bắt buộc của pháp luật. Tuy nhiên nhiều gia đình vẫn giữ để con cháu yên tâm. Nếu không theo, bạn vẫn có thể làm lễ đàng hoàng mà không cần chọn theo tuổi, miễn là cả họ đồng thuận.
Có thể cải táng vào tháng 7 âm lịch không?
Theo tập quán, tháng 7 được coi là tháng cô hồn nên nhiều nhà kiêng. Nếu buộc phải làm vào tháng này, hãy hỏi ý kiến người lớn tuổi trong họ và chọn ngày tránh các điều kiêng khác.
Nếu không tìm được ngày hoàn hảo thì nên làm thế nào?
Đừng cố tìm cho bằng được một ngày không có chút vướng mắc nào. Hãy chọn ngày ít xung khắc nhất rồi thống nhất với cả họ. Sự đồng thuận của con cháu thường quan trọng hơn một ngày hoàn hảo trên lý thuyết.
Cải táng và xây mộ mới có cần chọn cùng một ngày không?
Không nhất thiết. Hai việc có ý nghĩa khác nhau nên chọn ngày riêng. Nhiều nhà xây mộ xong rồi mới chọn ngày cải táng, cách này tránh nhầm lẫn và cho gia đình đủ thời gian chuẩn bị.
Khi nào nên nhờ thầy phong thủy xem ngày?
Nên nhờ khi dòng họ có nhiều người lớn tuổi, tuổi trưởng tộc khó đối chiếu, hoặc khi các ngày ứng viên đều còn vướng mắc. Người có kinh nghiệm sẽ giúp lọc nhanh hơn và hạn chế sai sót đáng tiếc.