Đã có không ít lần đội ngũ bên mình nhận được một tấm ảnh cổng đá chụp trên mạng, kèm câu hỏi quen thuộc: làm y như vậy được không? Mình hiểu tâm lý đó, vì tấm ảnh nào nhìn cũng đẹp. Nhưng cách chọn hoa văn chạm khắc cổng đá cho nhà thờ họ không thể chỉ dựa vào vẻ đẹp trên màn hình. Cổng ấy đặt ngoài trời, đứng cạnh mái ngói và khuôn viên, mang ý nghĩa thờ tự, nên mỗi chi tiết đều phải có lý do. Chọn sai, chiếc cổng đẹp trên mạng có thể lạc lõng ngay khi được dựng xong.
Hoa văn cổng đá khác gì kiểu cổng thông thường?
Kiểu cổng là hình dáng tổng thể: cổng một vòm hay hai trụ, có mái hay không. Hoa văn là lớp chạm khắc đặt lên khối đá ấy. Hai thứ liên quan chặt với nhau, nhưng hoa văn còn mang thêm một tầng ý nghĩa mà kiểu dáng không có. Cùng một khung cổng, nếu đặt rồng hay đặt hoa sen, câu chuyện mà cổng kể sẽ hoàn toàn khác.
Sai lầm mình gặp nhiều nhất là chọn hoa văn theo ảnh mẫu mà không hỏi nó hợp với kiến trúc nào. Một bộ rồng cuộn kiểu cung đình Huế đặt lên cổng nhà thờ họ ở làng quê Bắc Bộ sẽ nhìn rất lệch. Người trong vùng chỉ cần liếc qua là thấy có gì đó không ăn nhập, dù họ chưa chắc gọi được tên lỗi ấy.
Nếu cần một gợi ý nhanh, hãy ưu tiên hoa văn truyền thống Bắc Bộ để đồng bộ với đình chùa và mái ngói xung quanh. Đó là lựa chọn an toàn nhất cho phần lớn công trình ở miền Bắc.
Các hoa văn truyền thống miền Bắc hay dùng trên cổng đá
Rồng, lân và phượng là nhóm được chọn nhiều nhất. Rồng tượng trưng cho quyền uy và sự bảo hộ, thường đặt ở đỉnh cổng hoặc phần trụ chính. Lân gắn với ý trấn trạch, xua tà, nên người ta hay đặt đối xứng hai bên lối vào. Phượng mềm mại hơn, hợp khi gia đình muốn nhấn vào sự thanh nhã.
Nhóm hoa thanh cao gồm sen, cúc và mai. Sen là biểu tượng của sự thanh sạch, rất hợp với không gian thờ tự. Đội ngũ thường đặt sen ở thân trụ hoặc khung cổng, nơi ánh mắt người đi qua dễ chạm tới nhất.
Nhóm đường nét như mây cuộn, sóng nước, lá lật không kể một câu chuyện rõ ràng, nhưng chúng tạo nhịp và làm dịu bề mặt đá. Bên mình hay dùng nhóm này ở viền khung và chân trụ, để các hoa văn chính có chỗ nghỉ mắt.
Phân biệt hoa văn theo vùng miền
Mỗi vùng có cách chạm riêng, và đây là chỗ người ngoài nghề hay nhầm nhất. Bắc Bộ chạm nổi đậm, bố cục cân đối, mang dấu ấn đình làng và nhà thờ họ. Trung Bộ có đường nét mảnh hơn, nhiều chi tiết gắn với kiến trúc cung đình Huế. Nam Bộ chạm thoáng hơn, ưu tiên khối đơn giản, phù hợp với khí hậu nóng ẩm.
Điều quan trọng là không trộn phong cách các vùng trên cùng một cổng. Một bên đường nét Huế, một bên khối đậm Bắc Bộ, mắt người nhìn sẽ thấy rối, dù từng hoa văn riêng lẻ đều đẹp. Khi đã chọn phong cách của một vùng, hãy giữ nó từ đầu đến cuối.
Gợi ý hoa văn theo ý nghĩa và vị trí đặt
Bảng dưới đây giúp bạn nắm nhanh mối liên hệ giữa hoa văn, ý nghĩa và vị trí nên đặt. Đây chỉ là gợi ý tham khảo, vì khi thi công, mỗi hoa văn có độ phức tạp khác nhau.
| Hoa văn | Ý nghĩa | Vị trí phù hợp | Mức độ chạm |
|---|---|---|---|
| Rồng | Quyền uy, bảo hộ | Đỉnh cổng, trụ chính | Cao, nhiều vảy và râu |
| Hoa sen | Thanh cao, thờ tự | Thân trụ, khung cổng | Trung bình |
| Lân | Trấn trạch, xua tà | Hai bên lối vào | Cao |
| Mây cuộn, lá lật | Hài hòa, bình an | Viền khung, chân trụ | Thấp |
Từ bảng trên, bạn có thể thấy rồng và lân thường cần chạm kỹ hơn, còn mây cuộn chỉ cần ở mức vừa phải. Hãy cân nhắc tổng thể trước khi chốt, đừng chọn hết những hoa văn chạm sâu cùng lúc.
Chọn độ sâu và kích thước chạm khắc
Chạm nổi hay chạm chìm, và sâu bao nhiêu, là câu hỏi người làm nghề phải tính kỹ. Chạm nổi là phần hoa văn nhô lên khỏi mặt đá. Chạm chìm là phần lõm xuống. Ngoài trời, nắng và mưa bào mòn bề mặt qua từng năm, nên hoa văn chạm quá nông sẽ mờ rất nhanh.
Với cổng lớn đặt ngoài trời, nên chạm nổi đủ sâu để sau nhiều năm đường nét vẫn còn rõ. Với cổng nhỏ đặt gần nhà ở, nên giảm bớt chi tiết cho đỡ rối mắt. Đừng để hoa văn chiếm hết diện tích mặt cổng. Khối đá cần có chỗ trống, nếu không cổng sẽ nặng nề và khó nhìn.
Chọn loại đá phù hợp với độ tinh xảo của hoa văn
Đá xanh giữ chi tiết chạm rất tốt, hợp với hoa văn nhiều lớp như rồng vờn mây. Đá trắng cho đường nét tinh tế hơn, nhưng đặt ngoài trời thì cần bảo dưỡng kỹ hơn. Hãy chọn đá trước, rồi mới quyết định độ tỉ mỉ của hoa văn, chứ không nên làm ngược lại.
Hoa văn càng tỉ mỉ thì đá càng phải chắc. Một chi tiết mảnh trên đá giòn rất dễ sứt khi vận chuyển hay lúc lắp dựng. Có lần đội ngũ phải làm lại một đôi lân vì chân đá bị nứt trong lúc kê. Từ đó, việc đầu tiên bên mình làm trước khi phác thảo là hỏi kỹ về loại đá. Nếu bạn chưa rõ nên chọn loại nào, có thể tham khảo thêm cách chọn đá xanh rêu đúng công trình để hiểu rõ đặc tính từng loại.
Quy trình từ bản vẽ đến khi chạm khắc hoàn thiện
Quy trình thường đi qua bốn bước, và mỗi bước đều có lý do riêng.
Bước đầu là thống nhất phong cách và chủ đề hoa văn với gia đình lẫn thợ, để không ai hiểu theo ý khác. Tiếp theo là phác thảo bản vẽ theo tỉ lệ thật, đối chiếu với kích thước cổng đã đo tại chỗ. Đo tại chỗ là việc không nên bỏ qua, vì bản vẽ trên giấy có thể lệch vài phân khi ra thực tế.
Bước thứ ba là chạm thô rồi chạm tinh, kiểm tra từng cụm hoa văn trước khi chuyển sang cụm khác. Bước cuối là nghiệm thu chi tiết trước khi lắp dựng. Sửa sau khi đã gắn vào khối cổng tốn công hơn nhiều so với sửa trên bàn làm việc.
Sai lầm thường gặp khi chọn hoa văn cổng đá
Sai lầm đầu tiên là chọn quá nhiều chủ đề trên một cổng. Ai cũng muốn có mặt, cuối cùng bố cục rối và không còn điểm nhấn. Đội ngũ thường khuyên chọn một chủ đề chính, kèm một hai chủ đề phụ là đủ.
Sai lầm thứ hai là dùng hình không đúng với ý nghĩa thờ tự của dòng họ. Có nhà thích một hình nào đó vì đẹp, nhưng khi hỏi kỹ thì hình ấy lại trái với tập tục của chính họ. Nên hỏi người lớn tuổi trong họ trước khi chốt. Việc này nghe thì chậm, nhưng tránh được một lần phải làm lại.
Sai lầm thứ ba là bỏ qua việc hoa văn có đồng bộ với mái, tường rào và tam cấp hay không. Một cổng chạm kỹ đặt cạnh tường rào trơn sẽ trông như hai công trình khác nhau được ghép lại. Khi lên phương án, hãy nhìn cổng trong tổng thể khuôn viên thay vì nhìn riêng từng phần.
Vài tình huống thực tế
Có một nhà thờ họ ở Hà Nam với mái ngói đỏ truyền thống. Gia đình ban đầu muốn chạm rồng phượng dày đặc. Khi đặt bản vẽ cạnh mái ngói, cả nhóm thấy hoa văn quá nặng. Cuối cùng họ chọn bộ hoa văn đơn giản hơn, tông đậm, và cổng nhìn hài hòa hẳn với mái. Gia đình cũng tiết kiệm được một khoản đáng kể nhờ giảm diện tích chạm.
Một trường hợp khác là khuôn viên rộng, có nhiều công trình. Khi đó nên chọn một bộ hoa văn thống nhất cho cả cổng lẫn tam cấp. Chọn lẻ tẻ thì khu đất sẽ trông như ghép từ nhiều nơi. Nếu muốn tham khảo thêm về mẫu mộ và công trình đồng bộ, bạn có thể xem cách phân biệt mộ đá một mái và hai mái để hiểu thêm về bố cục tổng thể.
Câu hỏi thường gặp
Hoa văn rồng có phù hợp cho mọi cổng nhà thờ họ không?
Không phải lúc nào cũng hợp. Rồng gắn với quyền uy nên thường hợp với cổng lớn, khuôn viên rộng. Với cổng nhỏ hoặc nhà thờ họ khiêm tốn, đội ngũ thường chọn lân hoặc hoa sen để tránh cảm giác quá đường bệ.
Nên tự chọn hoa văn hay nhờ thợ tư vấn?
Nên bàn với thợ từ đầu. Người trong họ hiểu ý nghĩa thờ tự, còn thợ biết hoa văn nào chạm được và giữ được lâu trên loại đá đã chọn. Kết hợp hai bên thường cho kết quả tốt nhất.
Chạm khắc hoa văn ảnh hưởng đến giá cổng đá thế nào?
Chạm càng nhiều chi tiết thì công càng lâu, giá càng cao. Một cụm rồng chạm kỹ có thể tốn gấp mấy lần một cụm hoa văn đơn giản cùng diện tích. Bạn nên hỏi báo giá theo từng cụm hoa văn để dễ cân đối ngân sách. Nếu muốn tính sơ bộ chi phí cho cả công trình, có thể tham khảo bảng giá đá xây mộ tham khảo theo khối.
Hoa văn chạm nổi và chạm chìm khác nhau ra sao?
Chạm nổi nhô ra khỏi mặt đá, bóng đổ rõ, dễ nhìn từ xa. Chạm chìm lõm vào, phù hợp với chi tiết tinh tế hoặc khi muốn giữ mặt đá phẳng. Ngoài trời, chạm nổi đủ sâu thường bền hơn chạm chìm nông.
Hoa văn có bị mờ theo thời gian không?
Có, nhưng mức độ phụ thuộc vào độ sâu chạm, loại đá và môi trường. Đá xanh chạm sâu giữ được đường nét lâu hơn. Nên vệ sinh định kỳ và tránh để nước đọng trong các rãnh chạm để hoa văn bền đẹp hơn.
Nếu bạn đang đứng trước việc chọn hoa văn cho cổng nhà thờ họ, hãy bắt đầu bằng việc hỏi ý nghĩa thờ tự trong họ và đo kỹ kích thước cổng. Sau đó mới chọn hình, và giữ bố cục đơn giản để cổng đứng yên bình qua nhiều năm. Nếu cần so sánh thêm về loại đá phù hợp, bạn có thể đọc loại đá nào tốt để xây mộ bền đẹp để có thêm góc nhìn.